wstecz


ARCHIWUM CZY WIESZ





::: CZY WIESZ?

ROZWÓJ PISMA W SKRÓCIE

Słowo wstępne

Przed pięciu tysiącami lat znano już w Babilonii i w starożytnym Egipcie formę   w   postaci ciętego w drewnie stempla, którym odbijano słowa, obraz przedstawiający pewną myśl lub ornament. Używano tej formy do wytłaczania napisów w tabliczkach glinianych i do odbijania barwnych wzorów na tkaninach. W Grecji znaleziono tkaninę pochodzącą z V wieku p.n.e. tłoczoną tym rodzajem stempla nawet w trzech kolorach.
Stempli drewnianych do tłoczenia rycin na papierze używali Chińczycy już około VII w. Natomiast w Europie znane były stemple drewniane do druku obrazków i kart do gry z końca XIV w. Najstarszymi do dziś zachowanymi okazami tej sztuki są reprodukcje drzeworytowe Madonny Brukselskiej z 1418r. oraz św. Krzysztofa z podpisem i datą z 1423r. Odbijanie tego rodzaju stempli drewnianych (tzw. klocków drzeworytowych), dało początek drukowi książek ksylograficznych. Odbijano je po jednej stronie karty papieru, dwie karty sklejano niezadrukowanymi stronami, następnie karty książki wiązano w grzbiecie i oprawiano w skó-
rę lub pergamin. Były to przeważnie utwory treści religijnej, zawierające obok ilustracji podpisy lub krótkie teksty lub cytaty z Pisma św. Dziś znanych nam jest 31 tytułów drukowanych z płyt drzeworytowych. Datowane są od 1470 do 1530 roku. Książki w ten sposób odbijane istniały już z początkiem XV w. Wydawane były w małych nakładach, chętnie przeglądane i czytane zostały zużyte w ciągu wieków. Najpopularniejszymi z nich były: Ars moriendi, Speculum humanae salvationis oraz Biblia pauperum.
W Korei znany był druk ksylograficzny już w X w. W 1011 roku wydrukowano tam przy pomocy 81258 płyt drzeworytowych wielki zbiór zasad nauki buddyzmu Tadjangen. Czcionkami ruchomymi, odlanymi w brązie, wydrukowano w 1234 roku 50-tomowy kodeks prawa koreańskiego Sanden Remum. W Chinach wyrabiał czcionki do druku z gliny ok. 1040r. kowal Pi-Sheng. Z końcem XIV wieku zaczęto tam stosować czcionkę miedzianą. Używanie czcionek metalowych w Korei i w Chinach nie miało jednak wpływu na wynalazek czcionki drukarskiej w Europie. Czcionki rytowane w formie stempli w metalu używane były w Europie z początkiem XV w. przez   introligatorów   do   tłoczenia   tytułów na   książkach   oprawnych w skórę.

Rozwój pisma drukarskiego

Zarówno czcionki wynalezione przez Chińczyków jak i te rytowane w formie stempli z metalu i używane w Europie z początkiem XV w. nie wywarły wpływu na rozwój produkcji książki. Spowodowały to dopiero czcionki ruchome, odlewane w dowolnej ilości z matrycy umieszczonej w metalowej formie odlewniczej. Wynalazku tego dokonał w 1440r. Jan Gensfleish (przydomek Gutenberg) z Moguncji. Jego ruchoma czcionka, prasa i urządzenie do odlewania dowolnej ilości pojedynczych czcionek postawiło drukarstwo na nowej drodze rozwoju i doskonalenia techniki.
Przypuszcza się, że pierwszy druk wykonany przez Gutenberga można datować na rok 1445. Był to utwór poetycki, napisany około roku 1360 w jednym z klasztorów w Turyngii, pod tytułem Księga Sybilli. Z druku tego zachowała się jedna karta, której treść mówiła o sądzie ostatecznym. Litery tego druku mają około 8 mm wysokości, co odpowiada 30 punktom dzisiejszej miary typograficznej. W rysunku są podobne do pisma używanego wówczas w mszałach rękopiśmiennych, posiadają nierówną wysokość, chylą się to w lewo, to w prawo, wykazując przy tym wiele niedokładności w układzie.
Najsłynniejszym drukiem wykonanym przez Gutemberga jest Biblia zwana czterdziestodwuwierszową. Nazwę tą nadano jej od 42 wierszy tekstowych, mieszczących się na jednej stronicy książki. Tylko dziewięć pierwszych stronic   oraz   stronice   129   do 132     liczą     po     40,     a   stronica   10-41   wierszy.   Zaczęto   ją   składać   w     1452   roku, ukończono w 1455. Uznana jest ona za jedno z najpiękniejszych dzieł sztuki drukarskiej wszystkich czasów. Czcionki służące do jej drukowania odlane zostały według wzoru najpiękniejszego pisma, stosowanego wówczas przy kaligrafowaniu religijnych ksiąg rękopiśmiennych. Wysokość wiersza wynosi 7,2 mm, co się równa 20 punktom dzisiejszej miary typograficznej. Wysokość słupka czcionki wynosiła 25 mm. Do składu tekstu Biblii użyto   290   znaków   literowych   (47   majuskuł,   243   minuskuły   z   interpunkcjami, skrótami i ligaturami). Kolumny złożone są dwułamowo. Biblia wydana została w dwóch tomach, zawierających 324 i 317 kart.
Czcionki ołowiane Gutenberga wzorowane były na teksturze gotyckiej. Pod względem technicznym jego druk wykonany był doskonale, a równocześnie jego czcionki wiernie oddawały   rytm   pisma   ręcznego.   Wyniki   wynalazku   Gutenberga   były   w   skutkach ogromne a sam wynalazek trwały. Przez czterysta lat swego istnienia drukarstwo nie uległo żadnym istotnym przemianom, mimo że w okresie tym pracowało nad jego udoskonaleniem wielu ludzi o głębokiej wiedzy i wysokim poczuciu piękna.
W 1465r. w oficynie drukarskiej w klasztorze benedyktynów w Subiaco koło Rzymu po raz pierwszy zastosowano czcionkę antykwową, którą uważać można za prototyp tego rodzaju pisma.
Gdy   w   1462r.   Moguncja   została   zdobyta   przez   księcia   Adolfa   Nassauskiego,   wielu drukarzy   dawnej   drukarni   Gutenberga   wyruszyło   w   świat.   I   tak   Albrecht   Pfister osiedlił   się   w   Bambergu,   gdzie   drukował   czcionką   Biblii trzydziestosześciowierszowej. W Kolonii założył drukarnię Ulrich Zell. W 1468 r. rozpoczął swą działalność w Augsburgu Günther Zainer, używający już obok czcionek gotyckich własnej   antykwy.   Szczególną   jego   zasługą   było   wprowadzenie do druku książki zdobnictwa i ilustracji drzeworytniczej.
Erhard Ratdolt po powrocie z   Wenecji   do rodzinnego   Augsburga   wprowadził do   druku obok   włoskiego zdobnictwa,   opartego o iluminacje   ksiąg   rękopiśmiennych,   także drzeworyt wielobarwny. Antoni Koberger założył w Norymberdze wielkie przedsiębiorstwo drukarsko-wydawnicze. Pracowały w nim 24 prasy drukarskie i przeszło stu pracowników. Składownie Kobergera rozmieszczone były na przestrzeni między Paryżem a Krakowem, Lubeką a Wenecją. Książki jego zdobione były bogato drzeworytami, np. Kronika świata Hartmanna Schedela składająca się z 1809 drzeworytów. Do wysoko cenionych jego druków należy także Biblia z 1483r., drukowana nową, oryginalną czcionką - bastradą.
Pierwszymi drukarzami we Włoszech byli Konrad Sweynheim i Arnold Pannartz. Wycięli oni wówczas z ołowiu czcionki humanistyczne. Z ich oficyny wyszła w 1478r. Geografia Ptolemeusza z 27 odbitkami miedziorytowymi jako pierwsza książka ilustrowana tą nową techniką graficzną. Najwybitniejszym drukarzem włoskim XV wieku był Aldus Pius Manutius Romanus pracujący w Wenecji. Dla historii książki zasłużył się przez nadanie jej nowej formy zewnętrznej i niespotykanego wówczas wyposażenia typograficznego. Przeszedł na format in quarto i in octavo, co przyczyniło się do potanienia druku książki; na kartę tytułową wprowadził swój znak wydawniczy, w budowie kolumny górną jej część wypełniał drzeworyt, tytuł rozdziału złożony był majuskułami, a tekst zaczynał się inicjałem. Przyczynił się również do powstania klasycystycznej antykwy. Na jego polecenie Francesco da Bolonga w 1501r. wyciął pierwsze czcionki kursywne, które Aldus nazwał kancelaryjnym typem pisma. Za wzór późniejszych czcionek drukarskich posłużyły również kursywy ręczne, zaprojektowane przez dwóch najsłynniejszych literników włoskich: Ludovico Vicentino Arrighi i Giovanni Antonio Tagliente. Ważne znaczenie dla druku miał Claude Garmond, najpiękniejsze wzory swych liter stworzył w latach 1529-1545.
Okres od wynalazku ruchomej czcionki do roku 1500 nazywany jest okresem inkunabułów, książki tego okresu to inkunabuły.
Polska wniosła również swój udział w rozwój książki XV w. Pierwszym ośrodkiem drukarskim był Kraków, w którym jako pierwszy drukarz działał Kasper Straube. Dowodem jego pracy jest fragment kalendarza ściennego na rok 1474. W roku 1494 rozpoczął swą działalność Jan Haller. Wydał on 225 znanych dziś tytułów.
We Wrocławiu założył pierwszą drukarnię kanonik Kasper Elyan. W 1475r. drukuje Statuta synodalia, w których po raz pierwszy występuje w druku tekst polski: Modlitwa Pańska, Zdrowaś Maria i Wierzę. Drukarnię swą prowadził do roku 1480. W tym samym roku spotykamy w Neapolu drukarza, podpisującego się na swych późniejszych drukach Stanislaus Polonus, Stanislaus de Polonia lub Stanislaus Opolus. Nie wykluczone, że pochodził on z Opola. Z Neapolu zaproszony został przez królową Izabellę i króla Ferdynanda V do Sewilli, gdzie powierzono mu założenie drukarni. Do roku 1500 wyszło tam z jego oficyny wiele dzieł.
Na przełomie XV i XVI w. drukarstwo rozpowszechniło się we wszystkich cywilizowanych krajach Europy. Pismo książek drukowanych zarówno pod względem charakteru, jak i układu typograficznego coraz bardziej oddalało się od pisma kodeksowego i ręcznego. Zaczęły powstawać nowe formy pisma, które nadawały swoisty kształt czcionkom drukarskim.
Na rozwój pisma drukarskiego ogromny wpływ wywarło rozpowszechnienie się w całej Europie, w drugiej połowie XVIII w. miedziorytu jako ilustracji do książek. Miedziorytnicy stworzyli nowy typ antykwy, której forma odpowiadała wymogom techniki powielania miedziorytu. Rysunek litery na płycie miedzianej wykonywano stalową igłą, która umożliwiała otrzymywanie cienkich jak włos linii i szeryfów. Styl antykwy klasycystycznej osiągnął najpełniejszy rozkwit w twórczości znakomitego drukarza włoskiego Giambattisty Bodoniego. W 1771r. wydał wzornik liter, który zawierał 17 alfabetów antykwy i kursywy, 9 alfabetów majuskułowych oraz 409 wzorów ornamentów drobnych i ciągłych. W 1783r. wydał następny wzornik liter zawierający 150 typów pisma łacińskiego i 28 greckiego. Charakterystyczną cechą czcionek stworzonych przez Ambroise Didota były zbyt delikatne szeryfy i linie pomocnicze oraz energicznie akcentowane linie podstawowe. Syn Didota, Firmin   ostateczne   ukształtował   typ   liter   opracowanych   przez   ojca,   które   na przełomie XIX i XX w. rozpowszechniły się w Europie i cieszyły się dużą popularnością blisko sto lat.
W XIX w. nastąpił upadek sztuki drukarskiej i liternictwa. Sztukę literniczą w tym okresie charakteryzowały   eklektyczne   odmiany   liter   i   zwyrodnienie   form   tradycyjnych. Popadła   ona   w   zastój   i   zacofanie.   Najchętniej   stosowano   w   druku   litery niezwykle cienkie i anemiczne, pod względem rysunku i światłocienia pozbawione zupełnie cech charakterystycznych. Na początku XIX w. powstała technika litograficzna. Twórcy pisma drukarskiego tego okresu starali się upodobnić druk do litografii, co doprowadziło do powstania druków pozbawionych jasności i jednolitości stylu, stojących pod względem artystycznym   na   bardzo   niskim   poziomie.   W   tej   sytuacji niektórzy liternicy szukali wyjścia w kierunku geometrycznego konstruowania liter. W 1803r. w Anglii Robert Thorne stworzył   antykwę   bez   szeryfów   tzw.   grotesk.   Wkrótce   potem   powstała   antykwa linearna – egipcjanka.
W 1811r. Koenig wynalazł maszynę pospieszną do druku a w 1835r maszyny rotacyjne według projektu Hilla. W 1886r. Otmar Mergenthaler w Stanach Zjednoczonych wybudował pierwszą maszynę do składania i odlewania wierszy tekstu zwaną linotypem. W 1870r. rozwinął się ruch, zainicjowany przez Anglika Williama Morrisa na rzecz przywrócenia artystycznej rangi europejskiej sztuce drukarskiej i sztuce użytkowej w ogóle. Nastąpił nawrót   do   klasycznego   pisma   drukarskiego.   W   1878r   Karel   Klić   wynalazł heliograwiurę a w 1890 rotograwiurę. W 1897r. Tolbert Lanston wynalazł dwuczęściową maszynę do składania i odlewania wierszy tekstu składających się z pojedynczych czcionek. W 1903r. w Stanach Zjednoczonych zbudowano maszynę do druku offsetowego na podstawie litografii wynalezionej przez Aloysego Senfeldera z Pragi w 1796r.
Charakterystyczną cechą liternictwa XX w. jest nie tylko powrót do form klasycznych, ale również ukształtowanie się nowoczesnej typografii propagandowej i reklamowej, stosującej niezwykłe, chwytliwe i agresywne formy.
Pierwszą   polską   czcionkę   stworzył   Jan   Januszewski   (1550-1613),   znakomity drukarz i wydawca krakowski. Przedstawił ją w swoim dziele Nowy karakter polski (1594r). Następna polska czcionka została zaprojektowana w latach międzywojennych, a więc w przeszło 300 lat po próbie Januszewskiego, i nazwana została od nazwiska swojego twórcy grafika i liternika Adama Półtawskiego. Jest to krój doskonale dostosowany do naszego języka, dzięki temu, że jego autor zmienił kształty takich liter, jak: k, w i y zastępując kreski ukośne prostopadłymi przechodzącymi w łuki. Litery te w naszym języku występują niezwykle często, w przeciwieństwie do innych języków, co powoduje, że tekst polski złożony antykwą Półtawskiego wygląda o wiele spokojniej i lepiej od tego samego tekstu złożonego innym krojem. W ostatnich latach powstało kilka wzorów czcionek drukarskich, np. Alauda.

Pismo drukarskie

Obraz uzyskany po zastosowaniu do drukowania czcionek nazywa się pismem drukarskim. Pisma drukarskie mają różny wygląd. Ich wielkość jest oznaczona stopniem czcionek. Wielkość znaków uzyskiwanych za pomocą czcionek o danym stopniu nazywa się stopniem pisma.
Na początku rozwoju pisma pisano tylko dużymi literami (majuskułami), które dzisiaj są nazywane wersalikami. Zamknięte były one między dwoma liniami.
Kapitaliki są wersalikami o wielkości liter podrzędnych, tzn., że górne zakończenia wersalików znajdują się nie na linii górnej, lecz na średniej.
Z czasem skonstruowano pismo, które dało się zamknąć między cztery równoległe linie. Były to małe litery (minuskuły), obecnie nazywane pismem podrzędnym.
Dzisiejsze polskie pismo zamyka się między pięcioma równoległymi liniami: podstawową, górną, średnią, akcentową, dolną.
Każda litera pisma składa się z następujących elementów: kreski pionowej, skosu, kreski poziomej i łuku.
Istnieje wiele rodzajów pism drukarskich. W zależności od ich zastosowania rozróżnia się: pisma dziełowe, tytułowe i akcydensowe. W piśmie drukarskim istotne znaczenie odgrywa wygląd poszczególnych liter, cyfr i znaków. W danym tekście wygląd ich powinien mieć ten sam układ szczegółów. Mamy wtedy do czynienia z krojem pisma, czyli charakterystycznym obrazem optycznym znaku litery, cyfry i innych znaków o jednolitych cechach takich jak: styl rysunku, wymiary oczka litery, oś nachylenia, grubość kreski i łuków, szeryfy itp. Krój pisma jest bardzo ważnym elementem każdego wydania, współdecyduje o estetycznym wyglądzie druku. Jego dobór jest bardzo trudnym zagadnieniem. Oprócz wymagań estetyki, krój pisma powinien spełniać bardzo ważne cechy użytkowe. Powinien być taki, aby tekst można było czytać szybko, bez zmęczenia. Na tę cechę wpływa oprócz kroju także stopień pisma. Cechę tę nazywamy czytelnością pisma. Każdy krój pisma ma swoją nazwę. Nazwy krojów pisma powstawały w miarę ich opracowywania. Są one często przypadkowe, najczęściej pochodzą od nazwiska twórców. Obecnie nazwy krojów pisma są czasem symbolami literowymi lub liczbowymi.
Najważniejszym podziałem krojów pism jest podział na pisma jednoelementowe, dwuelementowe i kaligraficzne.
Pisma jednoelementowe mają w każdym miejscu taką samą grubość kresek tworzących litery, cyfry lub znaki.
Pisma dwuelementowe mają w różnych miejscach różną grubość kresek tworzących litery, cyfry lub znaki.
Pisma kaligraficzne są krojami zbliżonymi pod względem wyglądu do pisma odręcznego.
Biorąc pod uwagę budowę i konstrukcję poszczególnych liter określonego kroju, wszystkie kroje pisma można podzielić na trzy podstawowe grupy: grupa pism antykwowych, pism egipskich i groteskowych.
Antykwa jest to grupa pism dwuelementowych, między którymi występuje różnica grubości linii. Antykwy posiadają szeryfy, czyli ozdobne, dodatkowe kreski stanowiące zakończenie podstawowych elementów litery.
Grupa pism egipskich to grupa pism jednoelementowych o jednakowej grubości linii głównych i łączących z prostokątnymi szeryfami.
Grupa pism groteskowych to grupa pism drukarskich jednoelementowych o jednakowej grubości linii podstawowych i łączących pozbawionych szeryfów.
Polska norma obowiązująca od 1974r. ustanawia podział na cztery grupy klasyfikacyjne pism drukarskich.
Pierwszą grupę stanowią pisma dwuelementowe, które dzielą się na antykwy renesansowe, barokowe, klasycystyczne i inne antykwy dwuelementowe.
Charakterystycznymi cechami antykwy renesansowej są doskonale wyważone proporcje elementów liter, elegancja i szlachetność kroju, lekkość elementów pionowych i subtelny rysunek szeryfów. Różnice między grubościami linii liter są niewielkie, szeryfy zaokrąglone, a formy okrągłe skonstruowane na osiach ukośnych. Do nowoczesnych odmian antykwy renesansowej należy antykwa oparta na kroju pisma z kolumny Trajana, wykonana przez Georga Trumpa w 1950r. Do dwudziestowiecznych alfabetów o cechach renesansowych należą m.in. kroje Weiss, Palatino i Sabon.
Cechy graficzne antykwy barokowej są najbardziej czytelne w kroju Caslon, którego pionowa oś, proste, sztywne szeryfy, duży kontrast linii głównych i pomocniczych oraz krągłość liter dobrze charakteryzują tę grupę pism.
Antykwę klasycystyczną cechuje logika i prostota budowy, wyraźne różnice w grubości linii, szeryfy umieszczone pod kątem prostym i pionowe ustawienie osi w literach okrągłych. Do dwudziestowiecznych krojów antykwy klasycystycznej, używanych do druku gazet i książek, należą Modena, Excelsior i Candida.
Drugą grupę podziału stanowią pisma jednoelementowe, które dzielą się na antykwy linearne bezszeryfowe, linearne szeryfowe, inne antykwy linearne.
Antykwa linearna bezszeryfowa (grotesk), którą omówiono wcześniej, charakteryzuje się brakiem szeryfów. Do ładnych dwudziestowiecznych krojów grotesku należą: Recta, Eurostil, Phosphor, Futura, Univers, Gill.
Antykwa linearna szeryfowa (egipcjanka) charakteryzuje się szeryfami o tej samej grubości co linia główna. Do najbardziej znanych i powszechnie używanych egipcjanek współczesnych należą: Memphis, Beton i Nil.
Trzecią grupę klasyfikacji stanowią pisanki, które dzielą się na kaligraficzne i inne pisanki.
Najbardziej zbliżone do pisma odręcznego, używanego na co dzień do pisania notatek czy listów, jest pismo kaligraficzne, czyli tzw. pisanka. Jeszcze niedawno, na początku XX wieku, w wielu krajach Europy uczono w szkołach podstawowych kaligrafii. Sztuka ta znana już była w starożytnym Rzymie, jednak prawdziwy jej rozkwit przypada na średniowiecze. Upowszechnianiu nauki pisania i czytania oraz kolejnym zmianom narzędzi do pisania towarzyszył stopniowy upadek kaligrafii. Długopisy przyczyniły się walnie   do ostatecznego jej   pogrzebania.   Z   pisma   tego   powstało   wiele   alfabetów   jednoelementowych   oraz dwuelementowych,   których charakterystyczną cechą jest ciągłość kresek, łączenie poszczególnych liter wyrazów oraz pewne nachylenie liter w prawo. Są to pisma ozdobne, używane w szczególnych przypadkach przez grafików i literników: przy dyplomach, pocztówkach świątecznych, drukach reklamowych i opakowaniach towarów.
Każdy krój pisma ma kilka odmian. Odmianą kroju pisma nazywa się zróżnicowanie pisma jednego kroju pod względem konta nachylenia, grubości i szerokości oczka litery.
Klasyfikacje odmiany w ramach danego kroju pisma dzieli się z uwagi na: podstawowe grubości i szerokości oraz nachylenie.
Grubością pisma nazywa się grubość kresek, z których powstają litery i cyfry. Aby określić grubość pisma wykonuje się pomiar grubości pierwszej kreski małej litery „n” o stopniu 10p., w środku tej kreski.
Do podstawowych grubości krojów pisma należą pisma bardzo cienkie (grubość mniejsza od 0,2mm), cienkie (zwykłe), (o grubości od 0,2-0,3mm), półgrube (o grubości od 0,4-0,6mm) grube (o grubości od 0,6-0,85mm), bardzo grube (o grubości powyżej 0,85mm).
Szerokością pisma nazywa się średnią szerokość liter, cyfr i znaków w danym kroju pisma. Do określania szerokości pisma można stosować dwie metody pomiaru. Pierwsza, nowsza metoda, polega na pomiarze długości wyrazu tekstowego „Ohamburgefonsz” dla stopnia 10p. Druga, stara metoda określenia szerokości pisma, polega na obliczaniu stosunku szerokości i stopnia małej litery „o”. Podstawowe szerokości klasyfikują się następująco: bardzo wąskie (o szer. mniejszej niż 25mm), wąskie (o szer. od 25-30mm), normalne (od 30-35mm), szerokie (od 35-40mm), bardzo szerokie (powyżej 40mm).
Pod   względem   nachylenia   dzielimy   pisma   na:   pismo   proste,   które   dzieli   się   na jasne i półgrube oraz pochyłe (kursywa), które dzieli się na: pochyłe jasne, kursywę półgrubą.
W systemach komputerowych rozróżniamy: pisma proporcjonalne, które charakteryzują się tym, że szerokość rysunku każdej litery, cyfry i znaku odpowiada szerokości powierzchni druku na odbitce, przy czym szerokość każdego znaku określana jest jednostką względną wyrażającą się stosunkiem między szerokościami poszczególnych znaków do podstawy. Za podstawę najczęściej przyjmuje się firet (szerokość odstępu, która jest równa wysokości pisma) albo najszerszą literę alfabetu; pisma nieproporcjonalne, takie pisma, w których wszystkim znakom przypisano taką samą szerokość powierzchni druku bez względu na szerokość obrazu, litery, cyfry lub znaku.
Odmiany pisma w zależności od położenia pisma na keglu można podzielić na: pełne (zajmujące miejsce od dolnej do górnej linii pisma), normalne (pismo położone na linii pisma), środkowo niepełne, dolne, górne.
Frakcja jest rodzajem czcionki, której słupek (kegel) odpowiada wielkości pisma podstawowego o zmniejszonym oczku litery, cyfry lub znaku usytuowanego u góry lub u dołu linii pisma. W zależności od położenia rozróżniamy frakcje dolne i górne.
Ligatura w poligrafii to rodzaj czcionki składającej się z dwóch lub trzech liter, usytuowanych   na   jednym   słupku.   Jest   to   połączenie   najczęściej   dwóch lub trzech znaków w jeden znak graficzny. Stosowana jest również przy składaniu dyftongów.
Według angielskiej terminologii komputerowej kerning oznacza manipulację tekstem polegającym na zmniejszaniu lub zwiększaniu odstępu między literami (dopasowywanie par liter).
Linie w składzie typograficznym to rodzaj materiału zecerskiego, który w druku daje odbitkę kreski o określonej grubości i rodzaju. Rozróżnia się linie: ciągłe, przerywane, faliste.
W systemach fotoskładu istnieje możliwość stosowania różnych grubości linii: włosowej (nie ma określonej grubości), cienkiej, półgrubej, grubej, obwódkowej, kropkowanej, przerywanej, podwójnej, falistej, ornamentacyjnej.


/Magdalena Zaremba/



Bibliografia:

1. Jan Kuglin – „Poligrafia książki”,
2. Stefan Bernaciński – „Liternictwo”,
3. Edward Gaziński – „Liternictwo”,
4. Tibor Szanto – „Pismo i styl”,
5. Sławomir Magdzik, Stefan Jakucewicz – „Podstawy poligrafii”.